آزمایشهای هورمونی برای بررسی عملکرد غدد مختلف بدن مانند تیروئید، هیپوفیز، فوق کلیه، تخمدانها و بیضهها انجام میشوند. این آزمایشها در تشخیص اختلالات هورمونی، ناباروری، اختلالات قاعدگی، مشکلات رشد، بیماریهای غدد و ارزیابی عملکرد سیستم غدد درونریز نقش مهمی دارند.
از آنجا که سطح بسیاری از هورمونها تحت تأثیر عواملی مانند ساعت نمونهگیری، استرس، خواب، فعالیت بدنی، مصرف داروها و حتی چرخه قاعدگی قرار میگیرد، رعایت شرایط قبل از آزمایش اهمیت زیادی دارد. با رعایت این نکات، نتایج آزمایش با دقت بیشتری وضعیت واقعی بدن را نشان میدهد.
آیا برای آزمایش هورمونی باید ناشتا باشیم؟
پاسخ این سؤال به نوع هورمون مورد بررسی بستگی دارد. برای بسیاری از آزمایشهای هورمونی مانند TSH، FSH، LH و برخی هورمونهای جنسی، ناشتایی الزامی نیست. اما برای بعضی آزمایشها مانند انسولین، کورتیزول یا برخی بررسیهای متابولیک، پزشک ممکن است ناشتایی ۸ تا ۱۲ ساعته را توصیه کند. به همین دلیل، پیش از مراجعه به آزمایشگاه حتماً دستور پزشک یا راهنمای آزمایشگاه را بررسی کنید و در صورت نیاز تنها آب ساده بنوشید.
زمان انجام آزمایش اهمیت دارد
برخلاف بسیاری از آزمایشهای خون، در برخی آزمایشهای هورمونی زمان نمونهگیری بسیار مهم است. برای مثال، سطح هورمون کورتیزول معمولاً در ساعات اولیه صبح بیشترین مقدار را دارد و به همین دلیل اغلب بین ساعت ۷ تا ۹ صبح اندازهگیری میشود. همچنین برخی هورمونها مانند تستوسترون نیز معمولاً در ساعات ابتدایی روز در بالاترین سطح خود قرار دارند. بنابراین، مراجعه در زمان تعیینشده توسط پزشک اهمیت زیادی دارد.
بانوان باید به روز چرخه قاعدگی توجه کنند
برای اندازهگیری بعضی هورمونهای زنانه مانند FSH، LH، استرادیول و پروژسترون، روز انجام آزمایش اهمیت زیادی دارد. پزشک ممکن است انجام آزمایش را در روز مشخصی از سیکل قاعدگی، مانند روز دوم، سوم یا بیستویکم، توصیه کند. اگر باردار هستید، یائسه شدهاید یا از داروهای هورمونی استفاده میکنید، حتماً این موضوع را قبل از نمونهگیری اطلاع دهید؛ زیرا این شرایط بر تفسیر نتایج اثر میگذارند.
مصرف داروها را به پزشک اطلاع دهید
بسیاری از داروها میتوانند سطح هورمونها را تغییر دهند. قرصهای جلوگیری از بارداری، داروهای تیروئید، کورتونها، داروهای ناباروری، داروهای ضدتشنج، مکملهای هورمونی و حتی مکمل بیوتین (ویتامین B7) ممکن است در نتایج برخی آزمایشهای هورمونی اختلال ایجاد کنند. بدون نظر پزشک هیچ دارویی را قطع نکنید، اما حتماً فهرست داروها و مکملهای مصرفی خود را در اختیار پزشک یا مسئول نمونهگیری قرار دهید.
از استرس و فعالیت بدنی شدید پرهیز کنید
استرس جسمی و روانی میتواند سطح برخی هورمونها مانند کورتیزول، پرولاکتین و آدرنالین را افزایش دهد. همچنین ورزش شدید در ساعات قبل از آزمایش ممکن است بر نتایج برخی هورمونها تأثیر بگذارد. بهتر است شب قبل خواب کافی داشته باشید، از فعالیت ورزشی سنگین خودداری کنید و حدود ۱۵ تا ۳۰ دقیقه قبل از نمونهگیری در محیط آزمایشگاه استراحت کنید.
آیا مصرف بیوتین قبل از آزمایش مشکل ایجاد میکند؟
یکی از نکات مهمی که بسیاری از افراد از آن اطلاع ندارند، مصرف مکمل بیوتین است. بیوتین که در بسیاری از مکملهای تقویت مو، پوست و ناخن وجود دارد، میتواند در نتیجه برخی آزمایشهای هورمونی، بهویژه آزمایشهای مبتنی بر روشهای ایمونواسی، اختلال ایجاد کند. اگر از مکملهای حاوی بیوتین استفاده میکنید، پزشک ممکن است توصیه کند ۲۴ تا ۷۲ ساعت قبل از آزمایش مصرف آن را متوقف کنید. البته این کار باید طبق نظر پزشک انجام شود.
آیا سیگار، قهوه و الکل بر نتایج آزمایش اثر دارند؟
مصرف سیگار، نوشیدنیهای الکلی و مقادیر زیاد کافئین ممکن است بر ترشح برخی هورمونها اثر بگذارد. در صورتی که قرار است ناشتا باشید، بهتر است قبل از آزمایش تنها آب بنوشید و از مصرف قهوه، نوشابههای انرژیزا و دخانیات خودداری کنید.
روز آزمایش چه انتظاری داشته باشیم؟
آزمایش هورمونی معمولاً با گرفتن نمونه خون از ورید بازو انجام میشود و تنها چند دقیقه طول میکشد. برخی آزمایشهای تخصصی ممکن است به نمونه ادرار ۲۴ ساعته یا نمونه بزاق نیاز داشته باشند که در این صورت، آزمایشگاه دستورالعمل لازم را در اختیار شما قرار خواهد داد.
نکته مهم
نتایج آزمایشهای هورمونی باید با توجه به سن، جنس، شرایط جسمی، زمان نمونهگیری، داروهای مصرفی و علائم بالینی تفسیر شوند. طبیعی یا غیرطبیعی بودن یک عدد، بهتنهایی نشاندهنده وجود یا عدم وجود بیماری نیست. بنابراین از تفسیر خودسرانه نتایج خودداری کرده و نتیجه آزمایش را در اختیار پزشک معالج قرار دهید تا بر اساس شرایط شما ارزیابی شود.
